Kontakt dermatit, dış ortamla temas eden maddeler sonrasında gelişen inflamatuvar bir egzama grubudur. İki temel mekanizma vardır: irritan kontakt dermatitte tekrarlayan veya güçlü fiziksel/kimyasal temas cilt bariyerini doğrudan zedeler; alerjik kontakt dermatitte ise daha önce duyarlanılmış bir maddeye karşı gecikmiş tip T hücre aracılı bağışıklık yanıtı gelişir. Alerjenin kendisi çoğu insan için zararlı olmak zorunda değildir.
Kontakt dermatitin iki ana tipi alerjik ve irritan kontakt dermatittir; aynı kişide iki mekanizma birlikte de bulunabilir. Lezyonun dağılımı, meslek/hobi öyküsü, kullanılan kişisel bakım ürünleri, eldivenler, yapıştırıcılar ve topikal ilaçlar olası nedeni düşündürebilir. Tedavinin temelinde sorumlu irritan veya alerjenin tanımlanması ve maruziyetin mümkün olduğunca azaltılması yer alır.
Kontakt Dermatit Nedir?
Kontakt dermatit, cildin dış çevreyle temas eden maddelere karşı verdiği inflamatuar yanıttır. Bu durum kızarıklık, kaşıntı, yanma hissi, kabuklanma, sulantı ve bazen ağrılı lezyonlarla kendini gösterebilir. Hastalığın seyri, temas eden maddenin türüne, süresine ve cildin hassasiyetine göre değişkenlik gösterir.
Alerjik Kontakt Dermatit
Alerjik kontakt dermatit, daha önce duyarlanılmış bir maddeyle yeniden temas sonrası gelişen gecikmiş tip bağışıklık yanıtıdır. Kontakt dermatit içindeki oranı çalışılan topluma, mesleğe ve maruziyetlere göre değişir; irritan ve alerjik mekanizmalar aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Alerjik kontakt dermatit için önceden duyarlanma gerekir; atopik yatkınlık bulunması tek başına belirleyici değildir. Cilt bariyerinin bozulduğu alanlarda temas eden maddelerin irritan veya alerjen etkisi daha belirgin olabilir. Topikal ilaçlar, kozmetik içerikler, metaller, koruyucular, koku maddeleri ve kauçuk katkıları sık karşılaşılan temas alerjenleri arasındadır.
Alerjik kontakt dermatitte genellikle kırmızı, kaşıntılı ve zaman zaman sulantılı ekzematöz lezyonlar görülür. Bu lezyonlar çoğunlukla belirli bir alerjenle doğrudan temas sonrası ortaya çıkar.
Hastalık her yaşta görülebilir. Risk; cinsiyetten çok meslek, hobi, kişisel bakım ürünleri, takılar, eldivenler, yapıştırıcılar, topikal ilaçlar ve günlük maruziyet örüntüsüne bağlıdır. Yaşla birlikte maruziyet tipi değişebileceğinden olası alerjenler hastanın gerçek yaşam ve iş öyküsüne göre değerlendirilmelidir.
Alerjik kontakt dermatite yol açabilen başlıca alerjenler; antiseptikler, nikel, kauçuk, kumaş boyaları, bitkiler (örneğin zehirli sarmaşık), metaller, giysiler, ayakkabılar, kozmetik ürünler, plastikler, lokal ilaçlar, güneş koruyucular ve parfümlerdir.
Bir alerjene karşı gelişen duyarlılık haftalar, yıllar hatta bazı kişilerde ömür boyu devam edebilir. Alerjenle temasın sıklığı ve süresine bağlı olarak hastalıkta alevlenme ve iyileşme dönemleri görülür. Temas tamamen kesildiğinde dermatit çoğu zaman birkaç hafta içinde düzelir; temas devam ederse hastalık kronikleşir. Lezyonların yerleşim yeri ve görünümü, sorumlu alerjenin tespitinde önemli ipuçları sağlayabilir.
İrritan Kontakt Dermatit
İrritan kontakt dermatit, deriye temas eden tahriş edici maddelerin oluşturduğu, bağışıklık sistemiyle ilişkili olmayan lokal inflamatuar bir reaksiyondur. Tüm kontakt dermatit olgularının yaklaşık %70’ini oluşturur.
Bu tip dermatitte önceden bir duyarlanma süreci gerekmez. Tahriş edici maddeyle ilk temas sonrasında bile dermatit gelişebilir. İrritan maddeler, derinin en üst tabakasını bozarak yağları çözer, su tutma kapasitesini azaltır ve cilt bariyerini zayıflatır. Sonuç olarak deri kurur, elastikiyetini kaybeder ve dış etkenlere daha hassas hale gelir.
Her irritan maddenin reaksiyon oluşturduğu belirli bir konsantrasyon eşiği vardır. Bu eşik aşıldığında, temas sonrası dakikalar veya saatler içinde dermatit gelişebilir. Güçlü irritanlar ilk temasta belirgin reaksiyon oluştururken, zayıf irritanlar genellikle tekrarlayan temaslar sonrasında dermatite yol açar.
Aşırı nem, ısı, soğuk, basınç ve mekanik tahrişe maruz kalan deri irritan dermatit gelişimine daha yatkındır. Kuru ve ince cilt yapısına sahip kişilerde irritanlara karşı reaksiyonlar daha şiddetli olabilir.
İrritan Kontakt Dermatite Neden Olan Maddeler
Günlük yaşamda sık karşılaşılan irritanlar arasında tekrarlayan ıslak iş, sık el yıkama, sabun ve deterjan teması bulunur. Uzun süreli veya sık su teması cilt bariyerini bozabilir; sabun ve deterjanlar da lipidleri uzaklaştırarak kuruluk, yanma ve çatlamayı artırabilir. Sert su bazı kişilerde egzama yükünü etkileyebilir, ancak tek başına mekanik tahriş nedeni olarak değerlendirilmez.
Diğer yaygın irritan maddeler arasında deterjanlar, alkaliler, asitler, organik çözücüler (tiner, benzen, aseton), okside edici ajanlar, bazı bitkiler (turunçgil kabukları, sarımsak, baharatlar), fiziksel faktörler (sıcak, soğuk, rüzgâr, güneş ışığı), flasterler ve bazı topikal ilaçlar yer alır.
El sırtları, parmak araları, bilekler ve ön kollar irritanlarla en sık temas eden bölgeler olduğu için en çok etkilenen alanlardır. Erken dönemde parmak aralarında kuruluk ve çatlaklar görülür. Temas devam ederse ağrı, hassasiyet ve hareket kısıtlılığı gelişebilir.
Mesleki Kontakt Dermatit Riski
Bazı meslek gruplarında kontakt dermatit gelişme riski daha yüksektir. Fırıncılar, sağlık çalışanları, temizlik personeli, aşçılar, inşaat işçileri, diş teknisyenleri, balıkçılar, bahçıvanlar, kuaförler, metal ve motor-mekanik işçileri ile matbaa çalışanları yüksek riskli gruplar arasında yer alır.
Kontakt Dermatit Tanısı ve Yama Testi
Tanı çoğu zaman ayrıntılı temas öyküsü ve muayene ile başlar. Alerjik kontakt dermatit düşünülüyorsa, özellikle tekrarlayan veya kronik egzamada, yama (patch) testi sorumlu temas alerjenini belirlemek için kullanılabilir. Yama testi irritan kontakt dermatiti göstermez ve deri prik testiyle aynı test değildir. Pozitif sonucun hastanın gerçek ürün ve maruziyet öyküsüyle klinik olarak ilişkili olup olmadığı ayrıca yorumlanmalıdır.
Klinik uygulama notu: Uzm. Dr. Orhan Demirer’in muayenehanesinde yama/alerji testi uygulanmamaktadır. Test gerekli görüldüğünde uygun test merkezine veya ilgili birime yönlendirme yapılabilir.
Tedavi ve Korunma
Tedavide ilk adım sorumlu irritan veya alerjen maruziyetini azaltmaktır. Cilt bariyerini desteklemek için parfümsüz nemlendiriciler ve daha nazik temizleyiciler kullanılabilir. Alevlenmede uygun güçte topikal kortikosteroidler, yüz ve kıvrım bölgeleri gibi seçilmiş alanlarda steroid dışı antiinflamatuvar seçenekler değerlendirilebilir. İşe bağlı el egzamasında uygun eldiven seçimi önemlidir; ancak uzun süre kapalı eldiven içinde terleme veya lastik hızlandırıcılarına temas irritan ya da alerjik dermatiti kötüleştirebilir. Koruyucu önlemler meslek ve gerçek maruziyete göre kişiselleştirilmelidir. Şiddetli veya kronik olgularda işyeri düzenlemesi ve iş sağlığı değerlendirmesi gerekebilir; meslek değişikliği ilk ve otomatik seçenek değildir.
Kontakt Dermatitte Temel Yaklaşım
Kontakt dermatitte temel hedef, irritan veya alerjik mekanizmayı ayırmak, sorumlu maruziyeti mümkün olduğunca azaltmak ve cilt bariyerini onarmaktır. Tekrarlayan, kronik veya mesleki olgularda ayrıntılı temas öyküsü ve gerektiğinde yama testi için yönlendirme tedavi planını daha hedefli hale getirebilir.
Benzer egzama tabloları için atopik dermatit ve seboreik dermatit rehberlerini inceleyebilirsiniz. Uzm. Dr. Orhan Demirer’in kişisel değerlendirme yaklaşımı ve güncel klinik iletişimi için resmî hekim sitesi orhandemirer.com kullanılmalıdır.
Alerjik kontakt dermatit ile irritan kontakt dermatit aynı değildir
İrritan kontakt dermatit deterjan, sık el yıkama, çözücü veya sürtünme gibi doğrudan bariyer hasarıyla gelişebilir. Alerjik kontakt dermatit ise belirli bir maddeye karşı gecikmiş tip bağışıklık yanıtıyla ilişkilidir. Nikel, koku maddeleri, koruyucular ve bazı saç/kozmetik ürünleri sık araştırılan tetikleyiciler arasındadır.
Dağılım ve temas öyküsü tanıda yol gösterir; yama testi gereksinimi klinik şüpheye göre dermatoloji merkezlerinde değerlendirilir.